Słownik

 

Słownictwo:

 

adapter / gramofon – urządzenie służące do odczytywania dźwięku zapisanego na płycie gramofonowej.

akuszerka – daw. położna, kobieta zajmująca się przyjmowaniem porodów.

baldach – typ kwiatostanu groniastego.

bańcarka – daw. kobieta stawiająca bańki.

bikiniarz – przedstawiciel polskiej subkultury młodzieżowej z lat pięćdziesiątych XX w., odrzucający obowiązujące wówczas normy społeczno-obyczajowe. Jego znaki rozpoznawcze to bardzo obcisłe spodnie przed kostkę i kolorowe skarpetki w paski.

bliny – rodzaj naleśników z niesłodkiego, drożdżowego ciasta z mąki gryczanej i pszennej lub gryczanej i żytniej.

cebrzyk (zdrob. od ceber) – naczynie do noszenia wody wykonane z drewnianych klepek z obręczami.

centnar – daw. jednostka masy równa stu lub — w niektórych krajach (np. w Anglii, Danii) — około pięćdziesięciu kilogramom.

centryfuga / wirówka – urządzenie do rozdzielania mieszaniny cieczy na składniki o różnej gęstości lub do oddzielania ciała stałego od cieczy, wirówka do mleka.

cepy – narzędzie do ręcznego młócenia zboża.

ceres – bezwonny tłuszcz o stałej konsystencji, używany jako tłuszcz kuchenny i do wyrobu margaryny.

Ciocia Unra – UNRRA (ang. United Nations Relief and Rehabilitation Administration) <Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy>: UNRRA pomagała krajom najbardziej zniszczonym podczas wojny.

coś w podobie – coś podobnego do. Zwrot ten pochodzi od dawnego słowa podoba (podobieństwo, podobizna), używanego między XV a XVII wiekiem, dłużej zachowanego w gwarach.

cymbergaj – dawna gra polegająca na odbijaniu po stole guzików lub monet za pomocą grzebienia lub linijki.

czernina – zupa z krwi zwierzęcej.

dłubaki – prymitywne buty z wydłubanego kawałka drewna.

dratew / dratwa – nić konopna lub lniana, używana przez szewców i rymarzy.

dusza – sztabka żelaza wkładana po rozżarzeniu do żelazka dawnego typu, powodująca jego nagrzewanie się.

dyfteryt / błonica – ostra choroba zakaźna występująca najczęściej u dzieci.

dziedzic – daw. właściciel majątku ziemskiego.

dzieża – daw. drewniane naczynie używane do wyrabiania ciasta chlebowego.

fajerka – jedna z kilku obrączek żeliwnych zamykających lub zmniejszających otwór w płycie kuchennej.

Frania – elektryczna pralka wirnikowa popularna w Polsce przed upowszechnieniem się w latach 80. XX w. bębnowych pralek automatycznych.

funt – jednostka masy używana w krajach anglosaskich, niecałe pół kilograma.

furażerka – miękka czapka bez daszka, o podłużnym kształcie.

garniec – dawna polska miara objętości cieczy i ciał sypkich.

gunia – kurtka góralska z wełnianego samodziału.

izba – pomieszczenie mieszkalne na wsi, pokój.

jaskółka – fryzura męska, włosy obcięte tak, by można je było zaczesywać do tyłu, a ich końcówka tworzyła lekki szpic.

junak – w PRL: członek młodzieżowych ochotniczych hufców pracy.

kamyczki – zabawa polegająca na podbijaniu kamieni i łapaniu ich w locie.

kanadyjka – rodzaj kurtki zmarszczonej w pasie z wszytym paskiem.

karcer – cela karna pozbawiona okien i pryczy.

kądziel – pęk włókna lnianego, konopnego lub wełnianego przygotowany do przędzenia, umocowany na przęślicy lub kołowrotku.

kerzanka / kierzanka – drewniane naczynie do ubijania śmietany na masło.

kierpce – płytkie buty góralskie szyte z jednego kawałka skóry.

klipa – gra chłopięca polegająca na umiejętnym podbijaniu kijkiem drewienka zaostrzonego klinowato po obu końcach.

koklusz – choroba zakaźna, objawiająca się m.in. napadowym kaszlem, występująca najczęściej u dzieci.

kołchoźnik – prosty odbiornik radiowy, pozbawiony możliwości zmiany pasma.

kołowrotek – dawny przyrząd do przędzenia nici, napędzany pedałem.

kopa – sześćdziesiąt sztuk czegoś.

kora – bawełniany materiał o miejscowo wypukło-wklęsłej strukturze.

korzec – dawna miara ciężaru.

kremplina/bistor – tkanina z włókna poliestrowego.

krosno – maszyna włókiennicza lub ręczny warsztat tkacki do wytwarzania tkanin.

kućka – tasiemka, którą obszyty był dookoła góralski kapelusz.

kuma – matka chrzestna.

kuszka – koszyk wiklinowy na ziemniaki.

kwarta – dawna miara objętości ciał płynnych i sypkich, równa czwartej części garnca.

kwintal – jednostka masy stosowana w obrocie płodami rolnymi, równa 100 kg.

laczki – klapki z podeszwą z opony od roweru.

lagier – niemiecki obóz koncentracyjny.

makliba – tradycyjna potrawa, ciasto drożdżowe przekładane makiem, miodem, rodzynkami, bakaliami, zalewane słodką śmietaną, podobne do kutii.

makutra – gliniana misa do ucierania maku lub kremu.

maźniczka – urządzenie do wyrobu masła, maselnica.

mendel – piętnaście sztuk czegoś.

meszt, meszta – daw. miękki, lekki pantofel.

miądlica / międlica – drewniane narzędzie używane dawniej do międlenia lnu i konopi.

miesić – daw. mieszać coś, ugniatać, np. ciasto.

młodniak – młody, kilkunastoletni las.

młokos – młody dorastający chłopiec.

modraki – chabry, nazwa od niebieskiego koloru kwiatów.

modry – kolor intensywnie niebieski.

morga daw. miara powierzchni gruntu, licząca ok. 0,5 ha.

moździerz – miseczka z tłuczkiem, służąca do ucierania na proszek przypraw.

nadarzyć się – o czymś pomyślnym: przytrafić się, zdarzyć się niespodziewanym, przypadkiem.

naprzód – przest.najpierw.

okółek – koliste ustawienie na jednym poziomie części kwiatu.

olejarnia – maszyna, za pomocą której z nasion roślin oleistych wytwarzało się olej.

onuca – szeroki pas tkaniny do owijania stopy, zastępujący skarpetkę lub pończochę.

opałek – wiklinowy kosz do raków.

optować – opowiadać się za czymś, popierać.

osmykiwanie – ręczne oddzielanie nasion np. żołędzi od szypułki.

pałatka – brezentowa płachta do sporządzania prowizorycznych namiotów, służąca też jako okrycie.

plewy – odpadki powstające przy młóceniu i czyszczeniu dojrzałych roślin, zwłaszcza zbóż.

podpłomyk – płaski placek zrobiony z wody i mąki, pieczony na rozgrzanej blasze kuchennej lub na żarze.

popelina – lekka tkanina z bardzo drobnymi poprzecznymi prążkami.

portkipot. spodnie.

pożywić się – zjeść coś.

przednówek – okres przed nowymi zbiorami do pierwszych żniw.

przędziwo – włókna naturalne nadające się do przetwarzania na przędzę.

przodownik pracy – w PRL: pracownik mający najlepsze wyniki w pracy.

przyszwa / przyszewka – część cholewki obuwia przyszyta do podeszwy, zakrywająca stopę.

rozpostrzeć – rozciągnąć, rozpiąć na dużej powierzchni.

ryczka – pozn. niski stołeczek, taboret.

saganek / sagan – garnek żelazny lub miedziany.

samodział – tkanina z wełny lub lnu tkana na ręcznym warsztacie.

serdak – ciepła kamizelka, zwykle z kożucha.

siennik – duży worek wypchany słomą lub sianem służący jako materac.

sień – pomieszczenie prowadzące do wnętrza domu, korytarz.

sklep – pozn. piwnica.

stępa – prymitywne urządzenie służące dawniej do obłuskiwania i kruszenia ziarna na kaszę.

stołownia – jadalnia.

stryj / stryjek – brat ojca.

studzinina / studzienina – inaczej galareta, potrawa w postaci kawałków mięsa z warzywami podawanego w galarecie na zimno.

suchoty – daw. nazwa gruźlicy płuc.

szlachtowaniedaw. dokonywanie uboju zwierząt, np. bydła, świń.

szlauch – gumowa rura służąca do podlewania ogrodu.

szneki z glancem – drożdżówki z lukrem.

szynel – płaszcz dopasowany do figury, noszony dawniej przez rosyjskich wojskowych, a także przez niektórych urzędników i uczniów w carskiej Rosji.

świekra – matka męża.

świnka – gra drużynowa trochę podobna do golfa i hokeja. Wygrywała drużyna, która wbiła piłkę do dołka.

tara – daw. prostokątna blacha falista oprawiona w drewnianą ramę, służąca do tarcia ubrań przy praniu.

tiepłuszkaros. wagon towarowy przystosowany do przewożenia ludzi w dość prymitywnych warunkach.

tyszowiaki – buty o wysokich cholewach produkowane przez szewców skupionych w cechach w mieście Tyszowce w województwie lubelskim. Ich charakterystyczną cechą jest to, że oba buty w parze pasują jednakowo na lewą i prawą nogę.

ubowiec – funkcjonariusz UB (Urzędu Bezpieczeństwa), organu bezpieczeństwa państwa funkcjonującego w Polsce w okresie stalinizmu.

w bród – bardzo dużo, pod dostatkiem.

wachman – w okresie okupacji hitlerowskiej: strażnik więzienny lub obozowy.

walanki / walonki – ciepłe buty z grubego filcu z cholewką.

węglarka / blatka – używana niegdyś kuchenka węglowa, nazywana też westfalką.

wiorstadaw. rosyjska jednostka długości równa 1,0668 km.

wolant – powóz czterokołowy na resorach, bez budy, używany w dawnej Polsce.

wrzeciono – przyrząd do przędzenia ręcznego w postaci wałka zaostrzonego na obu końcach.

wsio pot. wszystko.

wtenczas – pot. wtedy, w tym czasie.

wuj / wujek – brat matki.

wychodek – prymitywna ubikacja, zwykle poza domem, na podwórzu.

zagon – wąski, długi pas ziemi uprawnej, ograniczony bruzdami.

zelówka – przednia część podeszwy buta lub cała podeszwa.

ziemianka / ziemionka – prymitywne schronienie wykopane w ziemi.

znowuż – pot. znowu, po raz kolejny.

żarna – dawny przyrząd do mielenia ziarna.

żorżeta – lekka, przejrzysta tkanina o matowej, nieregularnie pomarszczonej powierzchni.